युनिकोड
मिति
रूपान्तरण 
खोज पत्रकारिता
खोज पत्रकारिता
श्रीकृष्ण डङ्गोल
पशुपति देवपतन।हिन्दू धर्मदर्शन र विशेषगरी तन्त्र परम्परामा एउटा अत्यन्तै गहिरो र रहस्यमयी सूत्र छ— “देवो भूत्वा देवं यजेत्”। यसको तात्पर्य हो, देवता बनेर मात्र देवताको पूजा गर्नु। यो केवल कर्मकाण्डीय निर्देश होइन, बरु आध्यात्मिक अनुभूति, आत्मबोध र ब्रह्माण्डीय सत्यसँग जोडिएको गूढ दर्शन हो। यसै सूत्रको सर्वोच्च अभिव्यक्ति तब देखिन्छ, जब स्वयं भगवान अर्को दिव्य स्वरूपको आराधना गर्नुहुन्छ। भैरवले महालक्ष्मी (त्रिपुरसुन्दरी) को पूजा गरिरहेको दृश्य यही सत्यको जीवन्त प्रतीक हो— जहाँ आराधक र आराध्य अन्ततः एउटै चेतनाका दुई स्वरूप हुन्।
तन्त्र शास्त्रमा भैरवलाई परम शिवको तीक्ष्ण, जाग्रत र संहारक स्वरूप मानिन्छ, जसले काल, भय र अज्ञानलाई नियन्त्रण गर्छन्। अर्कोतर्फ महालक्ष्मी— जसलाई त्रिपुरसुन्दरी पनि भनिन्छ— सृष्टिको मूल इच्छाशक्ति, सौन्दर्य, समृद्धि र करुणाको स्रोत हुन्। जब भैरव महालक्ष्मीको आराधनामा बस्छन्, त्यो केवल देव–देवीको पूजा होइन; त्यो ज्ञानले शक्तिलाई गरेको नमन हो। शिव पूर्ण चेतना हुन्, तर शक्ति बिना सृष्टि सम्भव हुँदैन। त्यसैले तन्त्रमा भनिन्छ— “शक्ति विना शिव शव समान”। भैरवको यो पूजा यही सिद्धान्तको व्यवहारिक अभिव्यक्ति हो, जहाँ संहारक शक्ति पनि सृजनात्मक ऊर्जाको अनुशासनमा रहन्छ।
भगवानले भगवानलाई पुज्ने परम्परा हिन्दू परम्परामा नयाँ होइन। त्रेतायुगमा भगवान रामले लंका विजयको संकल्प गर्दै रामेश्वरममा बालुवाको शिवलिङ्ग निर्माण गरी महादेवको आराधना गर्नुभएको प्रसङ्ग प्रसिद्ध छ। त्यसैगरी द्वापरयुगमा भगवान कृष्णले सन्तान प्राप्ति र असुर विनाशका लागि शिवको कठोर तपस्या गर्नुभएको कथन शास्त्रहरूमा पाइन्छ। यी घटनाले स्पष्ट गर्छन्— जब ईश्वर मानवीय वा विशिष्ट भूमिकामा अवतरित हुन्छन्, उनीहरूले लोक–मर्यादा, भक्ति र कृतज्ञताको मार्ग अनुसरण गर्छन्। भैरवले महालक्ष्मीको पूजा गर्नु पनि यही दिव्य मर्यादाको निरन्तरता हो।
नेपाली संस्कृति, विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाको नेवारी परम्परा र आगम पद्धतिमा नवदुर्गा भवानीको पूजामा भैरवको भूमिका केन्द्रीय मानिन्छ। कुनै पनि तान्त्रिक अनुष्ठान अघि भैरवद्वारा महालक्ष्मीको संकल्प पूजा गर्नुको अर्थ ब्रह्माण्डीय सन्तुलन कायम गर्नु हो। यसले साधकलाई सिकाउँछ— शक्ति जति नै महान् भए पनि त्यसको स्रोतप्रति नतमस्तक हुनुपर्छ।
यस परम्पराले तीन गहिरा सन्देश दिन्छ। पहिलो, अद्वैत भाव— पूजा गर्ने र पूजिने अन्ततः एउटै ब्रह्मतत्त्व हुन्, केवल लीला र कार्यका लागि फरक रूप धारण गरिएको हो। दोस्रो, लोककल्याण— ईश्वरको आराधना व्यक्तिगत स्वार्थका लागि नभई जगत् रक्षाका लागि हो। तेस्रो, विनम्रता— स्वयं महादेवको रौद्र रूप भैरव पनि शक्तिको अगाडि झुक्नुले मानवलाई अहंकार त्यागेर समर्पण सिकाउँछ।
भैरवले महालक्ष्मीलाई पुज्ने यो प्राचीन परम्परा हाम्रो आध्यात्मिक र सांस्कृतिक धरोहरको अनुपम उदाहरण हो। यहाँ संहार र सृष्टि, रौद्रता र करुणा, ज्ञान र भक्ति एउटै बिन्दुमा मिल्छन्। जसरी रामको शिव–भक्तिले विजय सुनिश्चित गर्यो, त्यसैगरी भैरवको यो आराधनाले ब्रह्माण्डमा सकारात्मक ऊर्जा, सन्तुलन र दिव्य चेतनाको निरन्तर सञ्चार गरिरहन्छ।
श्रीकृष्ण डङ्गोल
पशुपति देवपतन।पशुपतिनाथको ‘छाया दर्शन’, ‘तिकिन्छा द्य’ को रहस्य र सुवर्णपुरक ...
प्रतिक्रिया