युनिकोड
मिति
रूपान्तरण 
खोज पत्रकारिता
खोज पत्रकारिता
श्रीकृष्ण डङ्गोल
पशुपति देवपतन।काठमाडौं उपत्यका, आफैँमा एउटा जीवन्त संग्रहालय हो, जहाँ हरेक जात्रा र पर्वको पछाडि आफ्नै मौलिक दर्शन र इतिहास लुकेको हुन्छ। तीमध्ये विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ—‘टिकिछा जात्रा’। यो जात्रा केवल रमाइलोका लागि मात्र होइन, मानव पापको मोचन, आत्म-शुद्धीकरण, र तान्त्रिक विधिको संगमको रूपमा परिचित छ।
टिकिछा जात्राको केन्द्रविन्दुमा ‘बिस्केट नाइके’ हुन्छन्। स्थानीय विश्वासअनुसार, नाइकेले वर्षभरि जानेर वा नजानेर गरेका सम्पूर्ण पापहरूको मोचन गर्दै, लोककल्याणका लागि जात्रा सञ्चालन गर्छन्। जात्राको सुरुमा नाइकेले पशुपतिनाथको मूल ढोकामा पुगेर विशेष संकल्प लिनुपर्छ।
नाइके केवल एउटा पद मात्र होइन, उनी जात्राभरि महादेवको प्रतिविम्ब मानिन्छन्। उनले अशुद्ध वस्तुहरू, विशेष गरी मासको तुसा (‘म्या चोका’) समेत खान नहुने नियम पालना गर्नुपर्दछ। यस कठिन तपस्याले नाइकेलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समुदायका पापहरूको प्रायश्चित हुने विश्वास गरिन्छ।
जात्राको व्यवस्थापनका लागि टिकिछा गुठी सक्रिय हुन्छ। बिस्केट गुठियारहरूले जात्रालाई व्यवस्थित गर्न र नेवारी परम्परागत ‘व’ (रोटी) तयार गर्न जिम्मेवारी लिन्छन्। यी रोटीहरू करिब ६ इन्च गोलाकार र आधा इन्च मोटाइका हुन्छन्। जात्रापछि, ती रोटीहरू परिवार, छिमेकी र गुठियारहरूमा प्रसादको रूपमा वितरण गरिन्छ, जसले सामुदायिक एकता र भ्रातृत्वलाई बलियो बनाउँछ।
जात्राको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष ‘सि-स्वाँ’ हो—मैनको चाकाबाट बनाइने कोमल फूल। यसको अनौठो विशेषता के छ भने, एक पटक बनेपछि यसलाई हातले छोएमा तुरुन्त बिग्रिन्छ। नेवारी समाजले यस संवेदनशीलतालाई आफ्ना चेलीबेटीसँग तुलना गर्छ। एउटा प्रचलित उखान छ—“हामीले हाम्रा चेलीबेटीलाई सि-स्वाँ जस्तै हुर्काएका छौं।”
सि-स्वाँलाई महादेवको शिरमा राखेर जनै बाँध्ने परम्परा पनि छ, जसले संस्कार र मर्यादालाई प्रतिकात्मक रूपमा दर्शाउँछ।
कसै-कसैले टिकिछालाई ‘बुद्ध’सँग जोडेर व्याख्या गर्ने प्रयास गरेका छन्। तर नेवारी जानकारहरूलाई यो सांस्कृतिक भ्रम मात्र हो। नेवारी भाषामा ‘छा’ भनेको ‘चढाउनु’ र ‘टिकी’ भनेको ‘आकर्षक फूल वा खाद्यान्न’ हो। अतः टिकिछाको वास्तविक अर्थ महादेवको शिरमा मनपर्ने फूल चढाउनु हो। जात्राको सम्पूर्ण विधि र प्रतीकहरू—नाग, जनै, महादेवको शिर—शैव दर्शनसँग जोडिएका छन्।
टिकिछाको आधारमा बिच्छी, गडौला, सर्प जस्ता आकृतिहरू कुँदिएका हुन्छन्। माथि र तल दुईवटा नागको आकृति हुन्छ, जसलाई प्रत्येक वर्ष नयाँ बनाउनु अनिवार्य छ। जात्राका क्रममा बाटोमा धानको फूल (लाभा) छर्दै हिँड्नु समृद्धिको संकेत हो।
जात्रा समाप्त भएपछि बिस्केट गुठियारहरूले गुहेश्वरी मन्दिर र चारुमती गणेश स्थानमा तान्त्रिक पूजा अर्चना गर्छन्। त्यसपछि सम्पूर्ण टोल, छिमेकी, र परिवारलाई भव्य नेवारी भोज खुवाइन्छ।
टिकिछा जात्रा केवल एउटा पर्व होइन। यो काठमाडौंको रैथाने कला, हस्तकला (मैनको फूल), र आध्यात्मिक शुद्धीकरणको संगम हो। यस्ता जीवन्त परम्पराहरूको संरक्षण र वास्तविक तथ्यहरूको नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता हो।(श्रोत: डा. हृदय मान श्रेष्ठ)
श्रीकृष्ण डङ्गोल
पशुपति देवपतन।पशुपतिनाथको ‘छाया दर्शन’, ‘तिकिन्छा द्य’ को रहस्य र सुवर्णपुरक ...
प्रतिक्रिया