सुकुन्दा: नेवार सभ्यताको आलोक र उपत्यकाको भौगोलिक बिम्ब

पशुपति देवपत्तन।नेवार सभ्यता कला, कौशल र चिन्तनको एउटा जीवित सङ्ग्रहालय हो, जहाँ प्रयोग हुने हरेक सामाग्रीले आफ्नै कथा, दर्शन र स्मृति बोकेको हुन्छ। तीमध्ये ‘सुकुन्दा’ एउटा यस्तो अनुपम सांस्कृतिक प्रतीक हो, जसले धातु कलाको उत्कृष्टता मात्र होइन, काठमाडौँ उपत्यकाको उत्पत्ति, भूगोल र आध्यात्मिक चेतनालाई एउटै संरचनामा समेटेको छ। सुकुन्दा केवल तेल राख्ने भाँडो वा उज्यालो दिने दियो मात्र होइन; यो नेवार सभ्यताको स्मृति, दर्शन र पहिचानको जीवन्त दस्तावेज हो।

काठमाडौँ उपत्यकाको प्राचीन नाम ‘स्वनिग:’ वा नेपाल मण्डल हो। पौराणिक विश्वास अनुसार यो उपत्यका कुनै समय विशाल जलकुण्ड, नागदहका रूपमा अस्तित्वमा थियो। त्यही ऐतिहासिक–पौराणिक सन्दर्भ सुकुन्दाको बनावटमा प्रतीकात्मक रूपमा जीवित छ। ‘सु’ (प्राचीन नेवारी शब्द: तेल) र ‘कुण्ड’ (संस्कृत शब्द: पवित्र पोखरी/भाँडो) मिलेर बनेको ‘सुकुन्दा’ शब्दले नै ‘तेलको पवित्र कुण्ड’ भन्ने अर्थ दिन्छ। सुकुन्दाको मुख्य पेटिलो भागले आदिम काठमाडौँको त्यो जलराशिलाई प्रतिनिधित्व गर्छ, जसमा भरिएको तेल नागराजको राज्यको संकेत हो। यसको माथिल्लो घेरा वा किनाराले उपत्यकालाई चारैतिरबाट घेरेका फुल्चोकी, शिवपुरी, चन्द्रागिरि र नगरकोटका पहाडहरूको स्मरण गराउँछ। यसरी एउटा सानो धातुको संरचनाभित्र सम्पूर्ण भूगोल समेटिएको छ।

उपत्यकाको सृष्टि–कथामा महामञ्जुश्रीको पराक्रम महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। कथन अनुसार उनले आफ्नो खड्ग ‘चन्द्रह्रास’ ले चोभारको गल्छी काटी जल बाहिर पठाएपछि यहाँ मानव बस्ती सम्भव भयो। सुकुन्दाको संरचनामा यो घटना सूक्ष्म रूपमा अंकित छ। घैँटोबाट तेल बगेर दियोसम्म पुग्ने कण्ठ वा निकासलाई चोभारको गल्छीको प्रतीक मानिन्छ। तेल प्रवाह गराउने ‘सुमिचा’ (चम्चा) लाई मञ्जुश्रीको खड्गको रूपकका रूपमा हेर्ने परम्परा छ। यसले ऊर्जा, चेतना र सृष्टिको निरन्तर प्रवाहलाई जनाउँछ।
सुकुन्दाको अग्रभागमा विराजमान गणेशको मूर्तिले पनि गहिरो अर्थ बोकेको छ। नेपालभाषामा ‘क्वाना’ को अर्थ तल्लो वा बगेको भाग हो। चोभारजस्तो निकासको स्थानमा गणेशको उपस्थिति रहनुको अर्थ—प्राकृतिक विघ्न र अनिष्टलाई नियन्त्रण गर्नु हो। गणेश विघ्नहर्ता र नयाँ सभ्यताका रक्षकका रूपमा यहाँ स्थापित छन्। यसरी सुकुन्दा जल, भूमि र मानव सभ्यताको समन्वयको प्रतीक बन्छ।

दार्शनिक रूपमा सुकुन्दा पञ्चतत्वको संगम हो। घैँटोभित्रको तेल ‘जल’ को प्रतीक हो; धातुको बाहिरी संरचना ‘पृथ्वी’ को; बल्ने ज्योति ‘अग्नि’ को; नागको छत्रले ‘वायु’ को; र अग्रभागमा रहेको गणेशले ‘आकाश’ तथा चेतनाको प्रतिनिधित्व गर्छ। एउटै संरचनामा पाँच तत्वको उपस्थितिले सृष्टिको पूर्णता व्यक्त गर्छ। तन्त्र दर्शनमा सुकुन्दा शिव र शक्ति को मिलन बिन्दु पनि हो। घैँटो (शक्तिको भण्डार) बाट निस्कने ज्योति (शिव तत्व) सृष्टिको मूल मर्म हो। यसले ऊर्जा र चेतनाको अभिन्न सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।

सुकुन्दाको माथि रहने नागको छत्रले नेवार सभ्यताको पर्यावरणीय चेतना झल्काउँछ। नाग जल र वर्षाका देवता मानिन्छन्। जल बाहिर पठाउँदा विस्थापित नागहरूलाई टौदहमा सम्मानपूर्वक स्थान दिइएको विश्वास छ। सुकुन्दामा नागको उपस्थिति हुनुको अर्थ—सभ्यता र प्रकृतिबीचको सन्तुलन कायम रहोस् भन्ने सन्देश हो। लोकविश्वास अनुसार सुकुन्दा बाल्दा नाग देवता प्रसन्न हुन्छन् र घरमा अनिकाल लाग्दैन। कृषिप्रधान समाजमा जल र वर्षाको महत्त्वलाई यसले सुदृढ बनाएको छ।

निर्माण कलाका दृष्टिले पनि सुकुन्दा अद्वितीय छ। विशेषतः ललितपुर (पाटन) का कालिगढहरूले प्रयोग गर्ने ‘हराएको मैन विधि’ (Lost Wax Process) बाट निर्मित सुकुन्दाहरूमा अष्टमंगल, सिंह, मकर जस्ता बुट्टाहरू कुँदिएका हुन्छन्। यी बुट्टाले सौभाग्य, शक्ति र संरक्षणको अर्थ बोकेका हुन्छन्। एउटा सुकुन्दा तयार गर्नु केवल प्राविधिक काम होइन, यो साधना र श्रद्धाको प्रक्रिया हो। धातुलाई जीवित प्रतीकमा रूपान्तरण गर्ने यो कला नेवार सभ्यताको गौरव हो।

यसरी सुकुन्दा केवल धातुको भाँडो वा सजावटी वस्तु होइन; यो एउटा जीवित सङ्ग्रहालय हो, जसले काठमाडौँ उपत्यकाको भौगोलिक बिम्ब, मञ्जुश्रीको साहस, गणेशको सुरक्षा, नागराजको सन्तुलन र नेवारी कलाको उत्कर्षलाई एकैसाथ उजागर गर्छ। आधुनिक युगमा यसको महत्त्व केवल अनुष्ठानमा सीमित राख्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले बोकेको पर्यावरणीय सन्तुलन, भाषिक पहिचान र दार्शनिक गहिराइलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु अपरिहार्य छ। जबसम्म सुकुन्दाको ज्योति बलिरहन्छ, तबसम्म नेवार सभ्यताको इतिहास, चेतना र पहिचान उज्यालो रहिरहनेछ।