शक्तिशाली बन्दै एल निनो, नेपालमा खडेरी र तापक्रम वृद्धिको जोखिम

काठमाडौं । प्रशान्त महासागरको सतहको तापक्रम असामान्य रूपमा बढ्ने जलवायु प्रणाली ‘एल निनो’ यस वर्ष थप शक्तिशाली बन्दै गएको छ। विश्व मौसम विज्ञान संगठन (डब्लुएमओ) का अनुसार सन् २०२६ को अन्त्यतिर उत्कर्षमा पुग्ने अनुमान गरिएको एल निनो सन् २०२७ को फेब्रुअरीसम्म कायम रहन सक्नेछ। यसको प्रभावले विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा तापक्रम र वर्षाको ढाँचामा परिवर्तन ल्याउने सम्भावना छ।

के हो एल निनो ?

एल निनो प्रशान्त महासागरको मध्य तथा पूर्वी भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा समुद्रको सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा बढी हुँदा विकसित हुने प्राकृतिक जलवायु घटना हो। सामान्यतया प्रत्येक दुईदेखि सात वर्षको अन्तरालमा देखिने यो अवस्था करिब ९ देखि १२ महिनासम्म रहन सक्छ।

यसले समुद्र र वायुमण्डलबीचको अन्तरक्रियालाई प्रभावित गर्दै विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा वर्षा, तापक्रम, हावाको बहाव र मौसमको ढाँचामा परिवर्तन ल्याउँछ। यसको प्रभाव सबै देशमा समान हुँदैन। कतै खडेरी र अत्यधिक गर्मी बढ्न सक्छ भने कतै भारी वर्षा तथा बाढीको जोखिम देखिन सक्छ।

नेपालमा कस्तो प्रभाव पर्न सक्छ ?

नेपालमा एल निनोको प्रभाव विशेषगरी मनसुन वर्षा, तापक्रम र कृषि उत्पादनमा देखिन सक्ने विज्ञहरूले बताएका छन्। विगतका एल निनो वर्षमा नेपालमा मनसुन ढिलो सुरु हुने, औसतभन्दा कम वर्षा हुने र लामो समयसम्म वर्षा नहुने अवस्था देखिएको थियो।

वर्षा कम हुँदा धानलगायतका बालीको उत्पादन प्रभावित हुन सक्छ। खानेपानीका स्रोत सुक्ने, नदी तथा खोलामा पानीको बहाव घट्ने र सिँचाइमा समस्या आउन सक्छ। तापक्रम बढ्दा वन डढेलो, सुख्खापन र हिमाली क्षेत्रमा समेत विभिन्न वातावरणीय जोखिम बढ्न सक्छन्।

कति शक्तिशाली हुँदैछ यसपटकको एल निनो ?

अमेरिकी राष्ट्रिय समुद्री तथा वायुमण्डलीय प्रशासन (एनओएए) को अक्टोबर ८ को विश्लेषणअनुसार एल निनो थप बलियो हुँदै गएको छ। सन् २०२७ को जनवरीदेखि मार्चसम्म पनि शक्तिशाली एल निनो कायम रहने सम्भावना ८३ प्रतिशतभन्दा बढी रहेको अनुमान गरिएको छ।

विश्व मौसम विज्ञान संगठनले पनि यसले विश्वव्यापी तापक्रम र वर्षाको ढाँचामा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्ने चेतावनी दिएको छ। यद्यपि, एल निनो शक्तिशाली हुँदैमा सबै ठाउँमा खडेरी वा बाढी नै आउँछ भन्ने निश्चित हुँदैन। यसको वास्तविक प्रभाव क्षेत्रीय मौसम प्रणाली र अन्य जलवायु अवस्थाले निर्धारण गर्छ।

कस्तो तयारी आवश्यक छ ?

सम्भावित प्रभाव न्यूनीकरणका लागि किसानले मौसम पूर्वानुमानअनुसार खेतीको योजना बनाउनुपर्ने हुन्छ। सिँचाइका स्रोत संरक्षण, वर्षाको पानी संकलन, खानेपानी व्यवस्थापन र वन डढेलो नियन्त्रणमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ।

मौसमसम्बन्धी आधिकारिक पूर्वानुमान नियमित रूपमा हेर्ने र स्थानीय अवस्थाअनुसार तयारी गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। एल निनो प्राकृतिक घटना भएकाले यसलाई रोक्न नसकिए पनि पूर्वतयारीमार्फत सम्भावित क्षति कम गर्न सकिन्छ।